Seri boyunca tek bir emre beş ayrı mercekten bakıldı. Bakara 233'ü hatırlayın: "Anneler çocuklarını iki tam yıl emzirir; babaya da onların ma'rûf ile rızkı ve giyimi düşer… ne anne çocuğu yüzünden ne baba çocuğu yüzünden zarara sokulsun… ve bilin ki Allah yaptıklarınızı görür."

Tek bir ayet, bir prizma gibi ışığı beş renge ayırdı: yapısal olarak çocuğun etrafına bir kalkan kurdu, psikolojik olarak kabile töresini evrensel vicdana yükseltti, Nursî mercekte bir nafaka maddesini kozmik bir İlahî isimle mühürledi, Ekberî mercekte ruhun beslenme ve olgunlaşma planına dönüştü, kozmik mercekte "her şeyi çift yarattık" yasasının yeryüzü yüzü oldu.

Ama bir prizmadan beş renk çıkıyorsa, içeri giren tek bir beyaz ışık var demektir. Bu son yazıda o ışığı adlandırmak isteniyor. Beş boyutun altında yatan tek yasa nedir?

Önce kâinata bakılır. Kâinat durağan değildir; bir yöne doğru işleyen bir dinamizmle örülüdür. Fizik en az eylem (least action) ve potansiyeli en aza indirme ilkeleriyle en uygun hâli arar; yıldızların içinde basit hidrojenden ağır elementler doğar; canlılık çeşitlenip türleşir; kâinat genişler; insan bir hücreden bir şahsiyete gelişir. Yani kâinatın kanunları, bir olgunlaşmaya, bir tekâmüle doğru ayarlıdır.

Bu okumanın Kur'ânî adı Rububiyet'tir. Kur'an'da karşılaştığımız ilk isim, Rabbü'l-âlemîn'dir: her şeyi tedricen, safha safha kendi kemaline yetiştiren, terbiye eden. Terbiye, zaten tekâmülün ta kendisidir. Ve Allah'ın fiilî isimlerinin çoğu bu doğurgan terbiye üzerinde tecellî eder: sûret veren Musavvir, can veren Muhyî, rızıkla büyüten Rezzâk, kapalıyı açıp geliştiren Fettâh. Kâinat, bu isimlerin durmadan işlediği bir tekâmül atölyesidir.

Bu tekâmül yasasının iki zıt yönü vardır ve Kur'an ikisini de birer imgeye bağlar.

Bir yanda doğurganlık: tek bir tohumdan (habbe) yedi başak, her başakta yüz tane çıkması (2:261). Kökü sağlam, dalları gökte, her mevsim meyve veren güzel bir ağaç (14:24–25). Cennet de bu yönün en yüksek hâlidir: aynı su ve toprakla sayısız çeşit meyve, çift çift bahçeler, tükenmeyen bir çoğalma. Bu, varoluşun dinamizmidir; "sâlih" olmak, yani üretken, doğurgan, ıslah eden olmaktır.

Öbür yanda ise indirgeme: çeşit çeşit olan şeyi yakıp tek bir şeye, küle çeviren ateş. Kur'an inkârcının amellerini "fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu kül" gibi tarif eder (14:18). Cehennem-ateş, çeşitliliği yutup tekleştiren, ifsad eden, bozan yöndür. Bu da yokoluşun dinamizmidir.

Bahçe çoğaltır, ateş tekleştirir, küle indirir. Bir toplumu, bir aileyi, bir kalbi bu iki dinamizmden hangisinin sardığı, o birimin kaderini belirler.

Şimdi bu prensibi insana getirilir. Bir bireyin tekâmülü, cennete ehil hâle gelmesi, tek başına kendi çabasıyla değil, içinde yetiştiği zeminle de ilgilidir. Geylânîler, Mevlânâlar, İmam Rabbânîler yetiştiren bir ortam ile Firavunlar, zorba diktatörler yetiştiren bir ortam elbette aynı şey değildir. Toprak, hangi tohumu besleyeceğini belirler.

Aile, toplumun molekülüdür. Bir molekülün işleyiş parametreleri kimyasal reaksiyonu belirler, o reaksiyon da maddenin makro ölçekteki hâlini ve özelliklerini kurar. Aile hukuku da tam bu molekülün operatif parametrelerini ayarlar: kimin korunacağını, kimin kime karşı güçlü olacağını, çocuğun bir pazarlık kozu mu yoksa himaye edilen bir özne mi olacağını. Ve bu parametreler, üst ölçekte toplumun ıslah mı yoksa ifsad mı edileceğini, kâinat kitabını okuyup çözecek, "hallaç edecek" bireylerin yetişeceği bir bahçe mi, yoksa herkesi tek kalıba indirgeyen bir ateş mi olacağını belirler.

İşte Kur'an'ın aile hukukundaki o "yüksek çözünürlüklü" ayrıntı buradan anlam kazanır. En küçük ölçekte, molekülün parametrelerinde titizlik, aslında en büyük ölçekte titizliktir, bir medeniyetin doğurgan mı çorak mı anlamları öğüten mi olacağının kaderidir.

Bu ışık altında, serinin beş merceği ayrı ayrı içgörüler değil, tek bir yasanın beş yüzü olarak görünür.

Yapısal boyut, doğurgan zeminin korunmasıydı: hukukun kalkanı, molekülün ifsada dönüşmesini, en zayıfın ezilerek üretkenliğin kurumasını önler. Psikolojik boyut, doğurgan benliğin terbiyesiydi: ma'rûf ve takvâ, kabile katılığından "sâlih" (ıslah eden, meyve veren) bir vicdan yetiştirir. Nursî boyut, doğrudan bu yasanın adıydı: Rububiyet, yani terbiye, yani tekâmül; fezleke, dünyevî bir fiili gelişmekte olan kozmosa bağlayan mühürdür. Ekberî boyut, bireyin kendi tekâmülünün haritasıydı: süt hâlden katı gıdaya, fenâdan olgunluğa; bir boşanma hukuku, ruhun büyüme planının fraktal bir kesiti olarak okunur. Ve kozmik boyut, doğurganlığın yasasının ta kendisiydi: hiçbir şey eşiyle birleşmeden üretken olmaz; çift (zevc) yasası, kâinatın doğurgan çekirdeğidir ve aile onun yeryüzündeki ilk hücresidir.

Beşi de aynı şeyi söylüyordu: bu hukuk, tekâmülü (doğurgan olmayı) mümkün kılmak, korumak ve yönlendirmek içindir.

Serinin açılış sorusu şuydu: kâinatı yazan kalem neden birden boşanma hukukunu yazar?

En derin cevap şudur: çünkü aile, kâinatın en temel prensibinin (i.e. doğurgan tekâmülün) ya tohumlandığı ya da küle çevrildiği yerdir. Kalem küçük bir konuya inmiyor; en büyük prensibi, en küçük ve en belirleyici ölçekte ayarlıyor. Sineğin kanadını güneşle aynı sanatla işleyen el, bir bebeğin emzirilmesini de gezegenlerle aynı yasayla kuşatır; çünkü ikisinde de işleyen tek bir dinamik vardır: olgunlaştırmak. Granülerlik, kozmik haşmetten bir düşüş değil, o haşmetin en küçük ölçeğe kadar kesintisiz uzandığının kanıtıdır.

Âfâktaki tekâmül ile enfüsteki tekâmül aynı imzayı taşır. Bir aile hukuku ayetini doğru okumak, o imzayı görmektir.

— Serinin Sonu —