*(Sûrenin önceki âyetleri için: 'Alak Sûresi 1: İlk Besmele, Büyük Resim, ve Metafizik Paradigma' ve 'Alak Sûresi 2-3: Fetüs ve Ontolojik Öncelik'.)

Kalem kökü Kur'an'da 4 yerde geçer (Alak 4, Kalem 1, Lokman 27, Âl-i İmrân 44). Bunların 2'si çoğul (aklâm), 2'si tekildir. Etimolojik olarak odunun yontularak oluşturulan ucu keskin parçası demektir.

Âl-i İmrân'da kura çekmek için kullanılan aklâm fal okları gibi odun parçaları iken, diğer 3 yerde geçen kalem kelimeleri yazma amaçlı kullanılan şeydir.

Alak Sûresi'nin ilk 5 âyeti (birinci öbek) temas ettiği diğer âyetler, seçilen kelimeler, bu kelimelerin hususî dizilişi ve işlenen konu birçok tefsirde çok genişçe anlatılmış. Bu âyet öbeğinin henüz dikkat çekilmeyen hâlâ çok yönleri var.

Fakat biz ileride Kur'an'ı ve kâinatı beraber okuyabilmek için yardımcı olacağını düşündüğümüz bir perspektifi aktarmak istiyoruz. Bunları birkaç alt başlık altında adım adım izah edelim:

Alleme bi'l-kalem diyerek Ekrem olan Rabbin, böyle bir kaydetme işlemi ile öğrettiğini — hususan insana bilmediğini öğrettiğini — bize bildirir.

Information / mâlumât / bilgi edinmek ile ilim farklı şeylerdir. İlmin en önemli esaslarından biri bilgiyi soyutlamak ve genel geçer kurallara, prensiplere ulaşabilmektir. Yüzlerce yıl boyunca ayın bulunduğu bütün pozisyonlarını gün gün ezberlese biri bu ilim sayılmaz.

Ama bir takım denklemlerle — mesela Kepler'in kanunlarıyla — soyutlayıp tüm zamanlar için genelleştirebilir ve gelecekte de geçmişte de hangi konumda bulunduğunu bu denklemin hesaplanması ile çıkarabilir. İlim böyle bişeydir.

Yapay Zekânın temelinde bulunan Makine Öğrenmesi (Machine Learning) de aynı şekilde — işlenen data'yı en efektif bir şekilde sıkıştıracak bir modele ulaşmakla olur.

Bir şeyin davranışını anlamak için yüzlerce, binlerce data topladık diyelim. Tüm bu data noktalarını bir tabloya yazmak ile ilim olmaz. Bu data'yı bir model ile sıkıştırmak (compress) — yani daha öz, daha soyut ifade etmek — gerekir ki aynı modeli kullanarak genelleştirme yapabilelim, görmediğimiz durumlar için de tahminde bulunabilelim.

Tüm bu data'yı birkaç sâbite ve bir formül ile temsil ettiğimizde, gözlemlerden genelleme yapabilecek soyut bir davranışa ulaşmış oluruz.

Bu tek boyutlu (sadece x ölçülüyor) çok basit bir örnek. Normalde gördüğümüz eşyâ ve hâdiseleri biz beyinde binlerce özellikle temsil ederiz. Ama yine o şeyi 3-5 özelliğe sıkıştırırız ki hem hatırlayabilelim, hem de genelleyebilelim.

Kur'an'ın dilinde isimler — objelerin ve olayların arkasındaki soyut ve cinslerine/türlerine genelleştirilebilir davranışlardır. Örnekteki parametrik polinom formülü gibi.

Sema (Bakara 2:29), isim (Bakara 2:31) ve haber verme / nebe / hikâyeleştirme / nedensellik ilişkisi kurma (Bakara 2:33) — bu konuyla alâkalı ama izahı başlı başına ayrıca bir yazı ister.

Bu yazı çerçevesinde şimdilik sadece şu ifadeyi bir kenara koyalım: Öğrenmek, bilgiyi önceki bilgilerle ilişkilendirip, soyutlayıp, genel geçer prensiplere / kurallara / hükümlere ulaşabileceğimiz bir prosestir.

Yazmak — en yaygın anlamda hâdiseleri, kavramları harfler ile yani semboller ile kaydetmektir (record). Fakat bu semboller, harfler, karakterlerin sayısı kaydedilecek kelime sayısı yanında çok kısıtlıdır. Aynı şekilde kelime sayısı da yazılabilecek cümle sayısı yanında kısıtlıdır.

Hâdiseleri ve kavramları az sayıdaki sembollerin, kelimelerin komposizyonu ile kaydederiz — ki yazmak budur. Dilin komposizyonel bu özelliği aynı zamanda üretken (generative) olmasını da beraberinde getirir.

Bir hâdiseyi yazı ile birine aktarmak aslında o ortamın yüksek çözünürlüklü 3 boyutlu bir video kaydını göndermek değildir. O hâdisenin genelleştirilebilir özelliklerini cümlelerle, kelimelerle, harflerle kaydetmek ve o kaydı göndermektir.

Genelleştirilebilir özelliklerden kasıt: yazıyı okuyacak kişinin dünyasında o harflerin, kelimelerin bir karşılığının bulunmasıdır. Bu tarz soyutlama ve genelleştirme mutlaka bilgi kaybı demektir. Esasında kamera video bile kaydetse, yine de olan şeyi tüm ilişkileriyle aktaramaz.

Mesela bir elma gördünüz ve bunu yazarak aktarmak istediniz. 'Elma' yazdığınızda o elma gözlemine dair birçok bilgiyi aslında hazfedip, görmezden gelip, konuyla ilgili aktarmak istediğiniz özelliğini aktarırsınız. İsterseniz rengiyle kokusuyla betimlemeye çalışın — yine de tam olarak aktaramazsınız. O gözlemlediğiniz elmanın şekli, rengi, kokusu yanında konumu, moleküllerinin konumu, hareketi, sıcaklığı, yaşı, üzerindeki yer çekimi, güneş çekimi, atom sayısı vs. yazmakla bitmeyecek kadar özelliği vardır. Bu bir tek elma gözlemi için.

Özetle, yazmak da aslında eşyâ ve hâdiselerin en önemli (kerîm) olan hususiyetlerini bir takım işâret ve sembollerle kaydetmektir. Bunu da bir kenara koyalım.

İkraʾ-okumak nasıl ki harfleri, sembolleri yan yana getirip üst anlama ulaşmaktır — kalemin yaptığı işlem de üst anlamı sembollere bölüp bu sembolleri yan yana getirip yazmaktır, kaydetmektir.

Bu anlam şemsiyesinin altına şunlar girer:

— Tahtadan yapılan kalemler
— Daktilo / klavye
— Yapay zekânın encoder kısımları
— İnsan beyninin prefrontal korteksi
— Hatta bir üst seviyede: geleceği esmâ-yı ilâhî'yi esas alıp geçmişe bakıp (effective cause) kanunlar, imkânlar, dalga fonksiyonu ile yazan — ve geçmişi de esmâ-yı ilâhî'yi esas alıp, geleceğe bakıp (telos) olaylar, fenomenler, parçacıklar ile yazan — ve bilimde henüz ferdiyetini ve mâhiyetini tam netleştiremediğimiz ama hususiyetlerini ayrı ayrı keşfettiğimiz Levh-i Mahfûz'u yazan kalem.

İnsan aklına ve kuantum mekaniğindeki measurement problem (ölçüm problemi) diye bilinen fenomene Kalem anlamı altında yaptığımız atıf biraz garip, farklı gelmiş olabilir. Biraz açalım.

İnsan beyninin prefrontal korteksi — gördüğü, duyduğu, hissettiği yani tecrübe ettiği eşyâ ve hâdiseleri, daha önce tecrübe ettiği eşyâ ve hâdiselerle ilişkilendirecek özelliklerini soyutlayarak (feature extraction) hippokampüs kısmına kaydeder, yazar.

Yani prefrontal korteks de materyal dünyada bir cins kalemdir. İnsanın iç dünyası için akıl bir cins kalem, hâfıza da bir cins Levh-i Mahfûz'dur.

Ayrıca Alak Sûresi'nin devamında nâsiye (alın) vurgulanarak yine bu anlama işâret eder:

Rahmân Sûresi de Alak Sûresi'nin başındaki gibi bir semantik arka plan ile başlar: er-Rahmân, ʿallame'l-Kur'ân (Kur'an'ı öğretti), halaqa'l-insân (insanı yarattı), ʿallemehu'l-beyân (ona beyânı öğretti).

Devâmında 41. âyette de yine alının suçun planını yapan, ayağın da bu planı işleme koyan fonksiyonlarına işâret ederek şöyle buyurur:

Alınların plan yapma yeri olduğu anlamı için ayrıca Hûd Sûresi 11:55-56'ya bakılabilir.

Alak Sûresi'nin en son âyeti de zaten secde edip yaklaşmayı emreder. Yani hem fiziksel anlamıyla hem de metaforik, sembolik anlamla alnı, prefrontal korteksi, aklı ayakların bulunduğu yerle birleştirmek, Allah'a teslim olmak ve bu şekilde kişinin Rabbine yaklaşması istenir.

Âlem-i sağîr olan insanın fonksiyonları, insan-ı ekber olan kâinâtın yaratılışında da vardır. Bediüzzaman'ın bir çok yerde işâret ettiği, bazı yerlerde de açıkça anlattığı bir konudur bu.

Ortak gözlem yaptığımız dış dünyada (âlem-i şehâdet) da akl-ı ekber ve akl-ı evvel fonksiyonunu ifâ eden bir mekanizma, uzun dönem hâfıza (long-term memory) fonksiyonunu edâ eden bir cins kitap / Levh-i Mahfûz / DNA, ve kısa dönem hâfıza (short-term memory) fonksiyonuna denk gelen bir cins bilgisayarın RAM'i / yazar-bozar tahta / Levh-i Mahv-u İsbât / mRNA bulunur.

Toparlayacak olursak, ilk âyetlerin bize yağdırdığı anlam yağmurunun bir damlasını şöyle gördük:

Oku — yani kâinâtta ve kendi içinde gördüğün yaratılan şeylere dair parça parça duran kavramları, konseptleri Yaratan Rabbinin ismi kontekstinde birleştir, aklet, Rabbine yaklaş.

Bak — O insanı asıl, öz itibariyle Rahîm isminin tecellîsi olan ana rahmine yapışıp asılan, sülük gibi anne kanıyla beslenmeye muhtaç olan alaktan yarattı.

Oku — Rabbin Ekremdir, varlığı en önemli şeydir, vâcibu'l-vücûd'tur, varlığı zorunludur. Ekrem olduğu için ikram eden, şereflendiren, önem kazandıran kaynaktır.

Seni de insanlığı da şekilsiz bir organizma iken, zikretmeye değer bir hâlde değilken, aldı tesviye etti, beyin verdi, beyinde prefrontal korteks gelişimi ile hippokampüse eşyâ ve hâdiseleri ve ötesindekileri soyutlayıp, isimlendirerek yazacak bir kalem — yani akıl vererek — hayvan üstü bir seviyeye yükseltti.

Hem potansiyel, mümkinât, âlem-i imkân ve ilim olan bâtın ve âhir isimlerinin kesiştiği ve bizim 'gelecek' diye isimlendirdiğimiz, maddeyle temas ettiği yerde kuantum mekaniksel davranışlar sergileyen dünyayı yazan; hem de netleşmiş olgu, olay ve şeyler olan zâhir ve evvel isminin kesiştiği ve bizim 'geçmiş' diye isimlendirdiğimiz klasik mekaniksel davranış sergileyen dünyayı yazan kader kalem ile bilmediklerini öğretti.

Rabbu'l-Âlemîn olan Allah, insana bu kader yazılarını okutup yazdıran akıl kalemiyle bilmediklerini öğrettiği için, yaratılanlar arasında ekrem bir konuma getirdi.

Alak Sûresi'nin buraya kadarki âyetleri itikadî ve hissî bir zemin inşâ ediyor; kişinin iç dünyası, dışarıdaki gözlem dünyası ve Rabbi arasında bir bağ kuruyor. Devamındaki âyetler de Allah'a yaklaşmak için tutulması gereken iç tavır, dış dünyaya karşı aksiyon ve Rabbimiz ile kurmamız gereken ilişkimizi anlatacak.

Uzun bir yazı oldu — ama dikkatle bakılırsa, Kur'an'ı kâinât kitabıyla, kâinâtı da Kur'an kitabıyla okumak için bir yandan da yeni terminoloji ve dil geliştiriyoruz.