Alak Sûresi'nin ilk gelen mesaj olduğu yaygın görüş; ilk süreç içinde gelen mesajlardan (Müddessir, Müzzemmil, Kalem dâhil) olduğu ise herkesin ittifak ettiği bir görüştür.

Mesajın tam anlamıyla karşılık bulması için mesajı alan kişinin iç dünyasıyla rezone etmesi (resonate) gerekir. Mesaj Yunanca gelse ve mesajı alan kişi Yunanca bilmese ne kadar absürd olur ve kısıtlı kelimelerle aktarılan mesajın anlamının çoğu buharlaşır. Bunun gibi, mesajın sadece sentaksı değil, semantiği ve kontekstinin de mesajı alan kişide karşılığı olması gerekir.

Mesajın geldiği kişi vahiy öncesi de prensip sahibi ve çevresinin normlarıyla şekillenmeyen, üstelik o normları sorgulayan bir zat. Putlara hiç değer vermemiş, şaraptan uzak durmuş, bizatihi eline kılıç alıp kavga etmemiş, hiç yalan söylememiş, emanete sahip çıkmış emin bir insan.

Fakat ilginç bir şekilde 40 yaşına kadar içinde bulunduğu toplumu değiştirme adına başka hiçbir girişimi olmayan ve bildiğimiz bir hareket, oluşum başlatmamış, örgütleme girişiminde bulunmamış birisi. Yaklaşık 15 yıllık bizatihi ticaret içinde bulunmuş, bu sayede ilki 12 yaşında Ebû Tâlib'le beraber olmak üzere, 2'si Suriye'ye, 2'si Yemen'e olacak şekilde toplam 5 yolculuk yapmış ve farklı kültürlerle kısa da olsa teması olmuş birisi.

Hazret-i Resûl'ün vahiy geldiğinde 40 yaşında olduğunu, vahiy öncesinde de Nur Dağı'nda Hira mağarasına sıklıkla gittiği, insanlardan uzaklaştığı ve inziva ettiğini biliyoruz. Göstergelerden anladığımız, vahyin hemen öncesinde ciddî bir sorgulama süreci geçirdiği, gözlemlediği dış dünyayı iç dünyasında anlamlandırmaya çalıştığıdır.

Alak Sûresi'nin ilk âyetlerini de bu kontekst ile okuyacağız. Yani öncelikle varlığı anlamlandıracak bir çerçeve, framework, paradigma, teorik zemin inşâ edilecek. Nereden geldik, nereye gidiyoruz, yaratılışın esası, maksadı nedir, yaratılışı sağlayan şey/kişi nedir/kimdir, bizim onun karşısındaki durumumuz nedir, vs.

Bu kavramsal çerçeve inşâ edilirken de iyi–kötü değer yargıları, iç seslerinin farkındalığı, kişinin anlamsızlık çölündeki anlam arayışı yolculuğunda; ya da yüzeysellikten derinliğe, tüketicilikten – ataletten – ölülükten başlayıp üretkenliğe – yaratıcılığa – hayata giden yolculukta doğru yolu (sırat-ı müstakîm) nasıl bulacağı, bu konuda neyin rehberlik edeceği ve kişinin nasıl iç tavır takınması gerektiği anlatılacak.

İkra, Kur'an ile aynı köktendir. 'Okumak' ile tercüme edilir ama kitap okumaktan daha temel bir semantikte anlaşılmalıdır. Kur': bütün yapmak amaçlı parçaları toplamak demek. Kadınlarda periyodik olarak ana rahminde kanın toplanması ve boşalması durumu için de kur kullanılır.

Lane Lexicon'daki 1. sense budur ve şöyle örnek verilmiş:

> قَرَأَتْ هٰذِهِ النَّاقَةُ سَلًى قَطُّ مَا قَرَأَتْ جَنِينًا
> — This she-camel has not contracted her womb upon a young one.

İkra'da sembolleri, işaretleri bir araya getirerek anlamlandırmak, buradan da harfleri bir araya getirerek okumak anlamı türemiş. Okumak da zaten harfleri bir araya getirerek bir üst anlam seviyesine çıkmaktır.

Okuduğumuz şekillerin, sembollerin isimleri vardır, kendilerine işaret ederler (Mana-yı İsmî). Fenikeli alfabesi günümüzdeki birçok alfabenin ortak atası olarak ele alınır. Bu alfabede her bir şekil aslında dış dünyadaki bir objenin çizimidir ve şekillerin isimleri o objenin ismidir. Mesela Latin alfabesindeki S, Yunan alfabesindeki Sigma ve Arap alfabesindeki Sîn harflerinin atası Fenike'de Shin harfidir, diş şeklindedir ve harfin ismi olan Shin diş anlamına gelir. Arapçada da hâlâ sin kelimesi aynı zamanda diş demektir.

Harfleri böyle ayrı ayrı seslendirmek, sembolleri mana-yı ismî ile görmek tilâvet olsa bile kıraat değildir.

Bir üst anlama çıkıp, mana-yı harfî ile, yani başka sembollerle birleştirip işaret ettiği konsepte ulaşmak okumaktır. İkra emri kâğıt üzerinde ya da tabiatta gördüğümüz sembolleri seslendirmek değil; arka planda bir çerçeve (framework), bir kontekst ekseninde birleştirmek, bu şekilde zuhur eden (emergence) anlama ulaşmaktır.

Parçaları toplamak ve ondan bütünü oluşturmak bir anlam çerçevesi (framework), bir paradigma ve aksiyomatik gerektirir. Bismi rabbike'l-lezî halak ifadesi ile işte bu çerçeveyi, konteksti bildiriyor.

Yani sembolleri, sinyalleri, gözlemleri, delilleri, âyetleri bir araya getirirken Yaratan Rabbinin ekseninde büyük resmi, arka planını gör diyor.

Nitekim, Alâ Sûresi de sebbih ismi rabbike'l-aʿlâ diye başlayıp, hemen 2. âyette ellezî halak diye yaratmasına işaret edip, 6. âyette senukriuke (sana okutacağız) der.

Günümüzdeki bilimsel metodoloji de bir okumadır — yani sembolleri belli paradigmalar etrafında anlamlandırma yöntemidir. Elektron bir sembol, bir işarettir. Bunun davranışını Kuantum Mekaniğinde Kopenhag yorumu ile de okuyabilirsiniz, Many Worlds yorumu ile de, Pilot Wave Theory yorumu ile de. Bunların hepsi fizik dünyasında farklı çerçeve okuyuşlarıdır.

Fizik zeminindeki bu çerçeveler olmazsa münferit gözlemler birleşmez, anlam bulmaz. Paradigma bilgiyi (information) ilime (knowledge) dönüştürür.

Bu farklı fizik okuyuşlarının her biri için de birden çok metafizik okuyuşları mümkündür. Metafizik okuyuş 'Yaratan Rabbinin İsmiyle' çerçevesinde olduğu zaman, kişiye iç dünyasında tevhid nurunu hissettirir. İlmi (knowledge), marifete (acquaintance) dönüştürür.

Ka-re-a kökünden gelen Kur'an, kâinattaki, yaratılıştaki işaretleri (âyetleri) bir araya getirerek bir çerçeve (framework) içinde okuyan mesajın adı olmuş.

Kâinatı anlamlandırmak için gereken çerçeve (framework) ise Kur'an'da 114 kere açıktan ifade edilen Bismillâh'tır. Bismi rabbike'l-lezî halak ise ilk gelen besmele formudur.

İnsanın evrensel gözlemi yaratılıştır. Rahmâniyet'e iman ile, Rahîmiyet'e ise çıkarımla erişilebilirken, insan gözünü açtığında yaratılmışları/mahlûkları/objeleri çıkarımsız, doğrudan 'objektif' olarak görür.

İlk besmele sıfat olarak değil (bismi rabbike'l-Hâlık), fiil olarak (ellezî halak) gelir ve 'yaratılışı görüyorsun, işte onun arkasındaki Rabbini konteskte alarak hadiseleri anlamlandır' mesajı aktarır.

Putperest bir topluma gelen ilk mesaj, eşya ve hâdiseleri doğru bir okuyuşla olması gereken eksene oturtmak, bu sayede insanın kendisini ve toplumu sâlih, üretken, yaratıcı bir seviyeye evirmek ve bin bir esmâyı en canlı bir şekilde temsil edip halifelik unvanını hak edecek bir kıvama eriştirmek amaçlar.

Eşya ve hâdiseler, işâretler, âyetler yanlış bir çerçevede bir araya getirilirse savaşı ve barışı düzenleyen Lât, gücü ve korumayı sağlayan Uzzâ, zenginliği, kaderi, ölümü belirleyen Menât gibi putlar ortaya çıkar.

'Yaratan Rabbinin ismi ile oku' emri, şîrâzesinden çıkmış ve dağılmış kişi ve topluma kendini ve kâinâtı yeniden doğru eksenle anlamlandıracağı bir serüvenin başlangıcıdır.

(Devamı için, Felsufi şu makaleye yönlendirir: 'Alak Sûresi 2-3: Fetüs ve Ontolojik Öncelik'.)