Ejder meyvesini (dragon fruit) ilk kez tattığında zihnin hemen işe koyulur: “Biraz kiviyi andırıyor ama daha yumuşak… armutla karpuz arası bir dokusu var.” Aslında sadece tarif etmiyorsun — dış dünyadaki bir tecrübeyi iç dünyandaki dile tercüme ediyorsun. Literatürdeki vicdan kavramı da biraz bu anlama geliyor zaten.

İnsan idrakinin işleyişi temelde böyledir. Her yeni tecrübe, her yeni kavram yahut hakikat, önce iç dünyamızın kapısından geçer — doğduğumuz günden beri biriktirdiğimiz hislerin, duyguların ve kavramların o muazzam birikimi.

Fakat her anlama aynı mertebede değildir. Burada teorik akıl ile pratik akıl arasında derin bir fark vardır. Hiç yanmamış bir insan ısı transferini öğrenebilir, sıcaklık uyarılarını okuyabilir, hatta dokunun hangi derecede zarar göreceğini hesaplayabilir. Teorik akıl ile şu hükme varır: “Sıcağa dokunmamalıyım.” Doğrudur — ama bu bilgi kâğıt üzerindeki bir denklem gibidir; doğru, ama soğuk, duygudan yoksun.

Richard Feynman bu farkı sezgisel olarak kavramış biriydi; gayesi ezber değil, idrakti. Meşhur fizikçi derse hiçbir zaman denklemlerle başlamazdı. “Bir elektron olduğunu hayal et…” ya da “Uzayı bir lastik örtü gibi düşün…” tarzı benzetmeler kurardı. Kuantum mekaniğini duyulara yakınlaştırarak, ne kadar mecazî olursa olsun, dinleyicide bir hads (intuition) inşa ederdi. Onu dinledikten sonra fiziği sadece formüllerle değil, içten hissederek anlamaya başlardın.

Bu hissedilen anlayış ihtiyacı, neden doğamız gereği antropomorfik olduğumuzu da açıklar. İnsana ait nitelikleri insan dışındaki şeylerde gördüğümüzde buna antropomorfizm deriz: “kızgın fırtına”, “inatçı bilgisayar” gibi. Fakat hakikat çok daha derindedir: “hareket”, “büyüme”, “uçma” gibi sözde “nesnel” kavramlar bile aslında insanın kendi duyusal tecrübelerine dayanır.

İnsan idrakinin bu yapısı — yani hakikati yalnızca düşünerek değil, hissederek kavrama ihtiyacı — bir eksiklik değil, bilakis hakikî anlayışı mümkün kılan esas özelliktir.

İlâhî hikmet insan şuuruna ulaşmak istediğinde, bu aynı tercüme mekanizmasını kullanır. Soyut imanî hakikatleri temsilî hikâyeciklerle (analojilerle) somutlaştırıp anlatan Risale-i Nur'un müellifi, bu hususun esasını vicdan kavramı üzerinden izah eder.