Bu âyetlerde yaratılışın, tasarımın ve yönlendirmenin (takdir ve hidayetin) birbirine bağlı aşamalar olduğu belirtilir.

Bu yazıda bir biriyle irtibatlı bir çok konuya temas edeceğiz. Yazı lineer olduğu için, bir çok konuya derinlemesine girmeyip, sonra detaylı ele almak için sadece bazı işaretler koyacağız.

Bu yazıdaki temel kavramlar:

— Yaratılış ve tesviye / tasarım
— Kader, takdir (sınırlandırma, constraint) ve hidayet
— İlişkisel esnek determinizm ve irade

Tesviye / Tasarım. Sevâ: eşitlemek, düzenlemek demektir. Sevvâke: 'Seni varoluş amacını gerçekleştirecek bir altyapıyla donattı' (Râğıb). Bir şeyin tesviyesi, onun amacı doğrultusunda (mâ hulika leh) işlemesini sağlayacak altyapı ve donanıma kavuşturulmasıdır.

Burada yaratılışın doğrudan bir 'son durum' olarak değil, aşamalı bir süreç (proses) olarak murad edildiği görülür. Ağacı ve meyvelerini bir anda yaratmak yerine, bir tohumu yaratıp içine ağacın ve meyvenin potansiyelini / programını yerleştirmek anlatılır. Yani objeler değil, süreçler üzerinden bir varoluş resmi çizilmektedir.

Tasarım nasıl anlaşılır? Bir kriter şudur: bir bütünde emergent (zuhur eden) kavramlar görünüyor ve bu kavramlar başka altyapılarla da ortaya çıkabiliyorsa, orada tasarımdan söz edilebilir.

Örneğin sandalyeyi metalden de tahtadan da, LEGO parçalarından da yapabilirsiniz. 'Sandalyelik' özelliği emergent'tir — yani altyapıdan bağımsızdır. Parçalarında bir invariance (değişmezlik) kümesi bulunur. Hedeflenen şey bu emergent özelliktir. Bu da Aristo'nun dilinde telos, zaman üstü bir perspektifte de top-down causality olarak adlandırılır.

Bu teleolojik (amaçlı) sürecin başında tasarım vardır.

Aynı şekilde zekâ da biyolojik altyapıya mahkûm değildir. Silikon tabanlı bir ortamda da ortaya çıkabilir — ki yapay zeka budur. Kanat da böyledir: kuşun kanadı, uçağın kanadı… Kanatlık özelliği emergent'tir.

David Deutsch'un Constructor Theory adını verdiği yeni fizik kuramı da tam bu noktada — bizim tasarım dediğimiz yerdeki 'bilgi' kavramını merkeze alır. Maddenin kendisi taşıyıcıdır, asıl olan bilginin aktarımıdır der.

Takdir, sınırlandırma (constraint) koymak demektir. Örneğin insan DNA'sı, boy ve ten rengi gibi özellikleri belirli bir aralıkta sınırlar. Kesin (mutlak) bir ölçü değil, ilişkilendiği başka faktörlerle bir aralık içinde tanımlanır ve böylece harika bir uyum doğar.

Bu yaklaşım, esnek determinizm olarak da ifade edilebilir.

Bir adım daha geriye gidelim. Varlıkta kavramsal hiyerarşi (ontoloji), bir şeyin takdirinin de farklı esneklikle olabileceğine işaret eder.

Mesela şu ifadeler farklı çözünürlükte fakat doğruluk değeri aynı olan ifadeler:

— Bardağın bir kısmı sıvı ile dolu.
— Cam bardağın yarısından biraz azı su ile dolu.
— Kırmızımsı cam bardakta 120 ml zemzem suyu var.

Fark ettiyseniz bir ifadenin doğruluk değerini değiştirmeden bilgi içeriğinin çözünürlüğünü artırıp ya da azaltabiliyorum.

Başka bir örnek — Bakara'da inek:

— Bir inek kurban edin (Bakara 2:67)
— Ne çok yaşlı ne de çok genç, ikisi arası orta yaşta dinç bir inek kurban edin (Bakara 2:68)
— Bakanlara sürûr verecek parlak renkte sapsarı, ne çok yaşlı ne de çok genç… (Bakara 2:69)
— Yer sürmek ve ekin sulamak üzere boyunduruğa vurulmamış, her ayıptan temiz, hiçbir lekesi, alacası olmayan, bakanlara sürûr verecek parlak renkte sapsarı… (Bakara 2:71)

Her defasında belirsizlik azalıp çözünürlük artıyor. Potansiyel hâllerin sayısı azalıyor.

Realite ile etkileştikçe, tercihler aksiyona döndükçe çözünürlük ve kesinlik artıyor. Ama yine öncesinde, esasta çizilmiş bir çerçeve ve kalıp içinde kalıyor.

Âyetin 'kaddera fe-hedâ' yani 'takdir ettikten sonra yola iletti' demesi, takdir çerçevesi içindeki potansiyel yollar arasından birinin realize edilmesine işaret eder. Bu açıdan ileriki âyetlerde ve başka sûrelerde geçen kişinin el-yüsrâya ya da el-usrâya iletilmesi — takdir edilen yollar arasında en kolay yola ya da en zor yola iletilmesi — kader kalemi ile çözünürlük artarken, hadiselerin belirginliği artarken, yolların da iradenin iki elindeki dua ve istiğfar ile seçilmesi hususuyla irtibatlıdır.

İnsanın iradesi ve duasının gücüyle kader üzerinde etki kurabilmesi, hatta belirlenmiş kaderin farklı ihtimallerle şekillenebilmesi mümkün olur. Bu süreç, kaderin hiyerarşik yapısının ve esnekliğinin bir sonucudur.

Örneğin bir kişinin kaza yapması kaderde belirlenmişse, bunun gerçekleşebileceği binlerce farklı yol vardır. Önceki gece uykusuzluk, sürüş sırasında dikkat dağıtan bir mesaj ya da aniden yola çıkan bir geyik gibi çeşitli ihtimaller söz konusudur.

Ancak bu ihtimalleri azaltan, başka faktörlerin kaderle ilişkisidir. Diğer araç sürücüsünün ya da geyiğin kaderiyle olan ilişki, ihtimalleri giderek azaltır ve sonunda tek bir sonuca indirir. Çok bilinmeyenli denklemlerde, eşitlik / denklem sayısı arttıkça çözüm sayısının azalması gibi.

Her şey kader açısından eşit değildir. Bazı varlıklar daha az ilişki kurdukları için daha lokal, cüzî bir kadere sahiptir. Bazı varlıklar ise — insan kalbi gibi — çok geniş ilişkilere sahiptir. Başka galaksileri veya binlerce yıl önce yaşamış canlıları iç dünyasına yerleştirebilir. Bu durum ona daha küllî (global) bir kimlik kazandırır.

Bir şeyin mahiyeti lokalden globale, cüziyattan külliyâta doğru genişledikçe, kaderi de genişler ve değişir. Artık belirlenen olmaktan çıkıp belirleyici konuma geçer.

Bu sürecin nihayeti levlâke, kâb-ı kavseyni ev ednâ, nûr-u muhammedî veya hakikat-i ahmediye sırrına ulaşır. Kişi, himmeti nispetinde külliyet kazanır.

(Daha zengin bir kontekst için, Felsufi şu makaleye yönlendirir: 'İnsan, Kâinat ve Kur'an'ı Okuma Terminolojisi-1: Lokal ve Global Perspektifler' — bu seri içindeki ilk yazıdır.)

İnsan cüz'î iradesi ve amelleriyle ilişkide bulunduğu şeyleri değiştirebilir ve bu sayede binlerce ihtimalden başka bir ihtimal ile aynı neticeye varabilir. Bazen de irade ve dua öyle bir seviyeye çıkar ki, kazâ hükmü de değişebilir. Bu tarz bir organizasyon, takdirin hiyerarşik yapı ve esnekliği ile gerçekleşir.

Yaratılış, tasarım ve kader; birbirleriyle sıkı bir ilişki içindedir. Kader kavramı esnek, ilişkisel ve hiyerarşik bir yapıdadır. İnsanın iradesi, duası ve kurduğu ilişkiler bu sistemi etkileyebilir ve dönüştürebilir.

Böylece kader, mutlak belirleyicilik yerine proses / süreç ile çözünürlüğü / kesinliği artan dinamik bir belirleyici olur. Kader bir anlamda kalem olur. Bir elektronun konumunun kuantum dalga fonksiyonu ile sınırlandırılıp, gözlemlendiğinde muhtemel çok noktadan sadece bir noktada netleşmesi, belirlenmesi (kaddera fe-hedâ) gibi.

Bu yazıda özellikle vurgulandığı üzere, kader çözünürlüğü zaman ve ilişkiler içinde artmakta, belirsizlikten belirginliğe doğru bir seyir izlemektedir. Tıpkı Bakara Sûresi'ndeki inek örneğinde olduğu gibi, başlangıçta daha az çözünürlüklü ve geniş bir çerçeve çizilirken, ilişkiler ve etkileşimler arttıkça bu çerçeve daha belirgin hâle gelmektedir.

İrade ve amellerin kadere etkisi, 'kaddera fe-hedâ' ilkesiyle açıklanmıştır: Allah önce takdir eder, sonra yola iletir. Bu iki aşamalı süreç, insanın kaderini pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp aktif bir katılımcı konumuna yükseltir. El-yüsrâ (kolaylık) ve el-usrâ (zorluk) yolları arasındaki seçim, insanın amelleri, niyeti ve duâsıyla şekillenir.

Kur'an'ın 'necdeyn' (iki yol) kavramı, insanın iradesinin kader içindeki rolünü gösterir. Her insan kendi küllî ve cüz'î kapasitesi ölçüsünde, lokalden globale uzanan bir etki alanına sahiptir. Kişi himmeti nispetinde külliyet kazanır ve bu külliyeti arttıkça kaderini şekillendirme yeteneği de genişler.