Sebeb-i Nüzûl

Hz. Âişe'ye (r.a.) atılan iftira. Münafıkların başlattığı söylenti bir ay boyunca Medine'yi sarstı. Bu ayetler Hz. Âişe'nin masumiyetini ilan etti ve iftira atanlara seksen sopa had cezasını hükme bağladı.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Vâhidî

Hz. Peygamber Medine'ye hicret ettiğinde 16-17 ay Kudüs'e yönelerek namaz kıldı. Kâbe'ye dönmeyi arzuluyordu. Yahudiler kıble değişikliğine itiraz edince Bakara 2:142-150 arası ayetler indi ve kıblenin Mescid-i Harâm'a çevrilmesi emredildi.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Vâhidî

Yahudiler, Kureyş'e Hz. Peygamber'i sınamak için üç soru sormalarını tavsiye etti. Bunlardan biri ruh hakkındaydı. "Sana ruh hakkında sorarlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir. Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir."

Kaynak: Buhârî, Vâhidî

Evs b. Sâmit karısı Havle'ye zıhâr yaptı — annesine benzeterek onu kendine haram saydı. Havle, Hz. Peygamber'e gidip şikâyette bulundu ve Allah'a yakardı. Mücâdele Sûresi'nin ilk ayetleri bu olay üzerine indi ve zıhâr hükmünü kesin olarak belirledi.

Kaynak: Vâhidî, Süyûtî

Hz. Peygamber Kureyş'in ileri gelenlerini İslam'a davet ederken görme engelli sahabi İbn Ümmü Mektûm gelip sürekli soru sormaya başladı. Peygamber yüzünü ekşitti ve ona sırt döndü. Abese Sûresi bu olay üzerine indi ve onu hafifçe uyardı.

Kaynak: Tirmizî, Vâhidî

Ashabdan bir grup Hz. Peygamber'e içki ve kumar hakkında sordu. Bakara 2:219 indi: "İkisinde büyük günah ve insanlar için bazı faydalar vardır; ama günahları faydalarından büyüktür." Bu, içkinin dört aşamada yasaklanmasının birinci adımıydı.

Kaynak: Vâhidî, Süyûtî

Abdullah b. Übeyy (münafıkların lideri) Benu'l-Mustalık gazvesinden dönerken şöyle dedi: "Medine'ye dönersek güçlü olan zayıf olanı oradan çıkaracak." Bununla Müslümanları kastetmişti. Münâfikûn Sûresi bu söz üzerine indi.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Vâhidî

Medine Yahudileri daha önce Arapların bir peygamber göndereceğini söyleyerek onlarla savaşmakla tehdit etmişti. Ama Hz. Muhammed gelince onu inkâr ettiler. Bakara 2:89-91 bu çifte standartları ortaya koyarak indi.

Kaynak: Vâhidî, İbn Abbâs

Hilâl b. Ümeyye, karısını zina ile suçladı fakat dört şahidi yoktu. Nûr 24:6-9 ayetleri indi ve liân hükmünü belirledi: Eş dört kez Allah adına yemin eder, beşinci keffareti öngörür. Böylece hem yalancı iftiradan hem de şahitsiz suçlamadan çıkış yolu bulundu.

Kaynak: Buhârî, Müslim

Hz. Peygamber'in Zeynep bint Cahş ile evliliğinin düğününde ashabın eve girip çıkması ve uzun oturmalarından doğan sıkıntı üzerine bu ayet indi. Peygamber'in eşleriyle perde arkasından konuşulmasını emretti.

Kaynak: Buhârî, Müslim

Hz. Câbir b. Abdullah hastalandı ve Hz. Peygamber'e sordu: "Benim malım nasıl paylaşılacak? Yalnızca kız kardeşlerim var." Kadın mirasçıları kapsayan Nisâ 4:11-12 ayetleri bu soru üzerine indi.

Kaynak: Buhârî, Müslim

Tebük Seferi hazırlığı sırasında, Ehl-i Kitab (Yahudi ve Hristiyanlar) ile nasıl muamele edileceği sorusu gündeme geldi. Tevbe 9:29 indi ve onlara can ve mal güvencesi karşılığında cizye vergisi ödeme seçeneği tanındı.

Kaynak: Vâhidî, İbn Abbas

Tebük dönüşünde münafıklardan biri Cülas: "Şu Arapların ileri gelenleri gibi yalancı, korkak ve aç gözlü olmak zorunda kalsaydık..." diyerek Hz. Peygamberi kastetti. Tevbe 9:74 bu sözü ifşa ederek indi.

Kaynak: Süyûtî, Taberî

Yahudiler, Hz. Meryem'in mucizevî şekilde rızıklandırılması hakkında soru sordular. Bu soru Âl-i İmrân Sûresi'nin Meryem ve Zekeriya bölümünü tetikledi. Zekeriya'nın yaşlılığında çocuk sahibi olması ve Yahyâ'nın doğumu bu bağlamda anlatılır.

Kaynak: Vâhidî

Uhud Savaşı'nda Müslümanlar ağır kayıplar verdi. Münafıklar şöyle dedi: "Ölenler bizimle olsaydı ölmezlerdi." Âl-i İmrân 3:165-168 bu itirazlara cevap olarak indi.

Kaynak: Buhârî, Vâhidî

Bir seferde Hz. Âişe'nin gerdanlığı kayboldu. Su arayışında vakit geçerken namaz vakti girdi fakat su bulunamadı. Üseyd b. Hudayr dua edince Hz. Âişe'nin devesi oturduğu yerde kalktı ve gerdanlık orada bulundu. Bu olay teyemmüm izninin nüzulüyle eş zamanlıydı.

Kaynak: Buhârî, Müslim

Taif'in fethi üzerine Sakîf kabilesi İslam'a girdi. Aralarındaki Benu Mugîre kabilesinin Amr b. Umeyr ailesiyle faizli alacakları vardı. Sözleşmeleri sona ermiş ama faizli alacaklarını tahsil etmek istiyorlardı. Bu durum üzerine Bakara 2:275-279 indi ve faizi kesin olarak yasakladı.

Kaynak: Vâhidî, Süyûtî

Ashabdan bir kısmı Hristiyan ve Yahudilerin kestiklerini yiyip yiyemeyeceklerini ve onlarla evlenip evlenemeyeceklerini sordu. Mâide 5:5 indi: Ehli kitabın yiyeceği size helaldir ve onların iffetli kadınlarıyla evlenebilirsiniz.

Kaynak: Vâhidî

Ashabdan bazıları içki içip sonra namaz kıldıklarında yanlış ayetler okudu. Bunun üzerine namaz öncesi içki yasağı geldi (Nisâ 4:43). Ardından ashabdan biri kumar oynayıp kavga çıkardı. Hz. Ömer: "Allah'ım, içki ve kumar hakkında bize açıklayıcı bir şey indir" diye dua etti. Mâide 5:90-91 indi ve her ikisini kesin olarak haram kıldı.

Kaynak: Tirmizî, Vâhidî

Medine Yahudileri Hz. Peygamber'e Allah'ın büyüklüğünü ve ezeli-ebedîliğini sordular. Bir görüşe göre Bakara 2:255 bu soru üzerine indi. "Allah, kendisinden başka ilah olmayandır; Hayy ve Kayyûm'dur." Bu ayet Kur'an'ın en büyük ayeti olarak tanımlanmıştır.

Kaynak: Süyûtî, İbn Merdûye

Ramazan ayında Hira Mağarası'nda Cebrâîl'in Hz. Peygamber'e ilk vahyi getirmesi: 'Yaratan Rabbinin adıyla oku!' Rasûlullah titreyerek eve döndü; Hz. Hatice onu Varaka b. Nevfel'e götürdü ve peygamberliği doğrulandı.

Kaynak: Buhârî, Müslim, İbn İshâk

İlk vahiyden sonra bir dönem 'fetret' yaşandı. Rasûlullah Cebrâîl'i tekrar semada oturmuş görünce evine gitti ve örtündü. 'Ey örtüsüne bürünmüş! Kalk ve uyar!' emri ile açık davete başlaması emredildi.

Kaynak: Buhârî, Müslim

Rasûlullah Safâ Tepesi'nde Kureyş'i toplayıp 'Size bir ordu geliyor desem inanır mısınız?' dediğinde amcası Ebû Leheb 'Helâk olasın! Bunun için mi bizi topladın?' diye tepki gösterdi. Tebbet Sûresi hem ismi hem cehennem akıbetiyle onu ifşa etti.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Tirmizî

Rasûlullah'ın oğlu Kâsım vefat ettiğinde Âs b. Vâil 'Muhammed ebterdir (soyu kesiktir)' dedi. Kevser Sûresi indi: 'Biz sana Kevser'i verdik... Asıl ebter olan senin düşmanındır.' Klasik yorum: Kevser hem cennetteki nehir hem sonsuz bir soy vaadidir.

Kaynak: Vâhidî, Râzî, Zemahşerî

Bir süre vahiy kesildiğinde müşrikler 'Rabbi ondan yüz çevirdi' diye alay etti. Duhâ Sûresi indi: 'Kuşluk vaktine ve karanlığa yemin olsun ki Rabbin seni ne terk etti ne de sana darıldı.' Yetimliğine, yoksulluğuna, kaybolduğunda bulunmasına atıfla teselli.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Vâhidî

Zeyd b. Hârise (Rasûlullah'ın azatlısı ve evlatlığı) Zeyneb'i boşadıktan sonra Kur'ân Rasûlullah'a onunla evlenmesini emretti. Bu ayet evlatlık müessesesinin gerçek soy statüsü vermediğini kesinleştirdi (33:5) ve Câhiliye'nin bir tabusunu kaldırdı.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Vâhidî

Hudeybiye anlaşması sahâbeye zâhiren yenilgi gibi göründü; Hz. Ömer bile Rasûlullah'a bunun kaygısını iletti. Medine'ye dönüşte 'Sana apaçık bir fetih verdik' (48:1) inince Rasûl 'Bugün bana öyle bir sûre indi ki güneşin doğduğu her şeyden daha sevimli' buyurdu.

Kaynak: Buhârî, Müslim

Vedâ Haccı'nda Arefe günü, Rasûlullah devesinin üzerindeyken indi: 'Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinize nimetimi tamamladım.' Bir Yahudi Hz. Ömer'e 'Bu ayet bize inseydi o günü bayram yapardık' dediğinde Ömer 'O gün bizim iki bayramımızdır: Cuma ve Arefe' cevabı verdi.

Kaynak: Buhârî, Müslim, Tirmizî

Sahâbeden bazıları 'Hilâller neden ince başlayıp büyür sonra tekrar iner?' diye sordu. Cevap ay'ın astronomik açıklamasını değil, İSLAMÎ FONKSIYONU verdi: 'Onlar insanlar için ve hac için vakit ölçüleridir.' Klasik yorum: Kur'ân sorulara ihtiyaç düzeyinde cevap verir, teorik merakları ihmal eder.

Kaynak: Vâhidî, Râzî

İslam öncesi zina yaptırımı belirsizdi; sadece kadınlar evde hapsedilerek ölene kadar bekletiliyordu (Nisâ 4:15). Nûr Sûresi indi: 'Zina yapan kadın ve erkeğin her birine yüz sopa vurun.' Sınırlar netleşti, dört şahit zorunluluğu (24:4) ile ispat yükü de sıkılaştırıldı.

Kaynak: Vâhidî, Kurtubî